Духовно значење и местоположба
Најубавиот бисер на Охридското Езеро се наоѓа на карпа над езерскиот брег. Со својата убавина и со својата духовна светлина постојано ги гали бистрите езерски води и ги просветлува сите оние што со вера приоѓаат во него. Неисцрпен извор на чудотворства, место каде што живо се чувствуваат Божјата благодат и благословот на охридскиот чудотворец свети Наум, манастирот е простор во кој времето и просторот ги губат своите граници. Природната убавина со која е опкружен манастирот секоја душа ја поттикнува на славословие кон Бога.
Ктитор, посветување и рана историја
Според записите во житијата, свети Наум ја изградил црквата во 900 или во 905 година и ја посветил на свети архангел Михаил и на сите небесни бестелесни ангелски сили. Не е познато од кога таа била преименувана, но уште во 1630 година, во тогашна Русија, манастирот бил познат под сегашното име. Оттука, многу е веродостоен ставот дека по смртта на ктиторот, свети Наум, и поради силниот култ кон него, манастирот го добил сегашното име.
Според својата форма, манастирската црква е триконхална. Првобитната црква што ја изградил свети Наум била рушена, според некои извори во XV или XVI век, а според други кон крајот на XVIII век, од страна на Али-паша Јанински. Од старата манастирска црква се зачувани значајни глаголско-кирилски натписи издлабени на столбовите од трибелонот, кои воедно сведочат за најстарата словенска писменост.
Јеромонахот Григориј од Москополе, во втората половина на XVII век, го обновил манастирот, при што изградил две ќелии, ја уредил црквата, која потоа била осветена, и го изградил пронаосот.
Архитектонски развој и обнова на комплексот
Сегашната црква е градена и доградувана на темелите од старата црква, и тоа во две етапи. Во првата етапа биле градени наосот и нартексот, а во втората етапа двете куполи над нартексот и над наосот. Еден од најзаслужните за возобновувањето на манастирот бил игуменот Стефан од Филиполе. Тој ја изградил куполата над капелата каде што се наоѓа гробот на свети Наум. Во негово време биле фрескоживописани црквата и гробната капела.
Подоцна, по доаѓањето на игуменот Хаџи Дионисие Анадолец во 1809 година, во манастирскиот комплекс биле изградени значајни објекти. Во 1875 година, според сведоштвото во летописот на Димитрија Петру од Охрид, до темел изгорел најголемиот дел од манастирскиот комплекс. Но и по овој тежок настан повторно се размислувало за неговата обнова, која набргу и се остварила.
Фрескоживопис, иконостас и гробен параклис
Според истражувачите, црквата била фрескоживописана по 1400 година, на што упатува фрагмент пронајден под подот на сегашната црква. Денешниот фрескоживопис е дело на зографот Трпо, син на зографот Константин од Корча, и бил изведен за време на игуменот Стефан. Гробниот параклис бил живописан во 1800 година, при што доминираат сцени од животот и чудата на свети Наум.
Наосот бил фрескописан шест години подоцна и претставува продолжение на богатата уметничка традиција која била инспирација за зографот Трпо. Олтарниот простор содржи претстави на великите архиереи, Причестувањето на апостолите и Богородица со Христос.
Престолните и празничните икони, како и резбаниот иконостас, се дело на зографот Константин и се завршени во 1711 година. Иконостасот претставува едно од најрано датираните резбарски остварувања од XVIII век.
Современо возобновување и монашки живот
По враќањето на манастирот под закрила на Црквата на 3 април 1991 година, со благослов на митрополитот Тимотеј, повторно се вратил монашкиот живот. На 19 мај 1991 година било извршено преосветување на манастирската црква, по што започнала целосна духовна и материјална преродба.
Изградени биле нови конаци, камбанарија, параклиси и метохот „Свети Атанасиј Велики“, како и параклисите „Света Петка Римјанка“ и „Пресвета Богородица – Животворен извор“. Комплексот бил уреден и разубавен, со што манастирот го добил својот денешен достоинствен изглед.
Манастирот „Свети Наум Охридски“ празнува две слави: на 23 декември (5 јануари по нов стил) и на 20 јуни (3 јули по нов стил). И денес тој е место на жива вера, молитва и застапништво, каде што бројни поклоници ја чувствуваат благодатта на свети Наум и се укрепуваат духовно.
