Местоположба, потекло и архитектонска основа
Црквата „Света Софија“ е катедралната црква на Охридската Архиепископија. Посветена е на Господ Исус Христос како Божествена Премудрост, односно Софија. Таа претставува најголема средновековна црква во Дебарско-кичевската епархија. Катедралата е изградена врз темелите од ранохристијанска базилика. Времето на нејзината изградба сè уште не е точно утврдено, но тоа било или кон крајот на X или почетокот на XI век. Нејзината обнова се случила во времето на Охридскиот архиепископ Лав, кој бил на архиепископскиот престол од 1035 до 1056 година. Првобитно црквата претставувала тробродна базилика со централна купола, трансепт и катна галерија на северната и јужната страна, со припрата од западната страна и посебни капели над олтарниот простор. Црквата била целосно фрескоживописана и во неа имало поставен мермерен иконостас.
Доградби, фрескоживопис и историски премрежија
Во XIV век, во времето на архиепископот Григориј, од западната страна била изградена издолжена припрата со катни галерии, а од северната и јужната страна биле доградени посебни одделенија со осмострани куполи – познатата Григориева галерија, изградена во 1313–1314 година и живописана кон крајот на XIV век од зографската тајфа на Јован Теоријан. Во втората половина на XV век, со османлиското освојување, црквата била пренаменета во џамија: фреските биле варосани, централната купола срушена, а мермерниот иконостас искршен и делумно вграден во минбарот. Над куполите на галеријата биле изградени минариња. Со реставрацијата започната во 1949 година биле откриени и конзервирани фреските, при што се покажало дека храмот чува извонредно сликарство од XI, XII и XIII век – едно од најзначајните остварувања на византиското монументално сликарство.
Враќање на храмот и современ богослужбен живот
По Втората светска војна црквата функционирала како музеј, сè до 1991 година кога била вратена во владение на Македонската православна црква. Потоа било извршено преосветување на храмот на 6 октомври 1991 година од страна на архиепископот Гаврил, во сослужение со митрополитите Тимотеј и Стефан. Во 2000 година започнала ревитализација со цел враќање на богослужбената намена: отстранет бил минбарот, поставен бил нов мермерен иконостас и мермерен под со подно греење. Црквата била повторно преосветена на 24 јуни 2002 година, со што по 535 години бил вратен литургискиот живот во катедралниот храм „Света Софија“, кој и денес продолжува да биде духовно средиште на Охридската архиепископија.
